Çanakkale'de Yapılan Yeni Araştırma, Şehrin Tarihinin 150 Yıl Geride Olduğunu Ortaya Koydu

Çanakkale'nin tarihi, Fatih Sultan Mehmed'in 1462 yılında Çimenlik ve Kilitbahir kalelerini yaptırmasıyla başladığı düşünülüyordu. Ancak ÇOMÜ İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Reyhan Körpe'nin yürüttüğü araştırmalar, şehrin geçmişinin daha derinlere uzandığını gösteriyor. Çanakkale Boğazı kıyılarında Neolitik Çağ'dan Bizans döneminin sonuna kadar birçok yerleşim yerinin bulunduğu biliniyor. Ancak bugünkü Çanakkale'nin yer aldığı Sarıçay deltası üzerinde antik dönemlere dair arkeolojik bulgu veya yazılı kayda rastlanmamıştı. Bu durum, bölgenin bataklık ve delta yapısının uzun süre yerleşim için uygun olmadığını düşündürüyordu.

13. ve 14. yüzyıllarda, İtalyan denizcilerin hazırladığı portolan haritalarında Dardanos ile Abydos arasında yer alan iki yerleşim dikkat çekiyor: Pasquia ve Vituperio. Bu isimler, 14. yüzyıla ait Portolan Rizo adlı denizcilik rehberinde de yer almakta. Haritalarda verilen mesafeler ve kıyı tarifleri, Pasquia’nın Kepez, Vituperio’nun ise günümüzdeki Çimenlik Kalesi’nin bulunduğu Sarıçay ağzına denk geldiğini gösteriyor.

Araştırmanın dikkat çeken noktalarından biri, Bizans tarihçisi Kritoboulos’un aktardıkları. Kritoboulos, Fatih Sultan Mehmed’in boğazın en dar noktasını kontrol altına almak amacıyla Çimenlik ve Kilitbahir kalelerini yaptırmadan önce burada eski bir kule bulunduğunu belirtmektedir. Yıldırım Beyazıt’ın boğazı kapatmaya çalıştığını ancak güçlü akıntılar nedeniyle başarılı olamadığını ifade etmektedir. Bu eski kule, Fatih’in kalesini yeni bir alanda değil, eski bir savunma yapısının bulunduğu bölgede inşa ettirdiğini düşündürüyor.

Portolan haritaları ve tarihi kayıtlar birlikte değerlendirildiğinde, Vituperio’nun sadece küçük bir kale değil, aynı zamanda Venedikli ve Cenevizli denizcilerin kullandığı stratejik bir ticaret istasyonu olduğu görülüyor. Boğazın dar kesimlerinden birinde yer alan bu liman, gemilerin güvenli bir şekilde yanaştığı, malların aktarıldığı ve boğaz geçişinin denetlendiği önemli bir merkez konumundaydı.

14. yüzyılın başlarında Karesi Türkmenlerinin bölgeye ulaşması ve Bizans’ın bölgedeki hâkimiyetini kaybetmesiyle birlikte Vituperio ve çevresindeki kıyı kalelerinin terk edildiği anlaşılmaktadır. Kepez kazılarında elde edilen bulgular, yapıların savaş sonucu değil, taşınabilir eşyaların alındıktan sonra boşaltılıp harabeye dönüştüğünü ortaya koyuyor. Yaklaşık 158 yıl sonra Fatih Sultan Mehmed, aynı stratejik noktada Çimenlik Kalesi’ni inşa ettirdi. Bu durum, Osmanlıların yeni bir yer seçmek yerine, daha önce askeri ve ticari önem kazanmış bir noktayı yeniden değerlendirdiğini gösteriyor.

Araştırma, günümüzdeki Çanakkale'nin bulunduğu yerde 14. yüzyılın başlarından itibaren Bituperi/Vituperio adıyla bilinen bir liman yerleşiminin var olduğunu ortaya koydu. Bu değerlendirme ile birlikte, Çanakkale’nin kuruluşuna dair kabul edilen kronolojinin yaklaşık 150 yıl geriye çekilmesi mümkün hale geliyor.

ÇOMÜ İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Reyhan Körpe, "Günümüzün Çanakkale kenti kayıtlara göre Fatih’in İstanbul’u fethetmesinden sonra 1464 yılında kurulduğu düşünülüyordu. Ancak bu bölgede Orta Çağ kaynakları, burada daha önce bir kalenin olduğunu gösteriyor. Çimenlik Kalesi’nin bulunduğu yerde Cenevizlilerin bir kale kurduğu ve bu kalenin üzerine Fatih’in kalesini inşa ettirdiği düşünülmektedir. Bu durum, Çanakkale'nin tarihini daha geriye çekiyor" ifadelerini kullandı.