Zerzevan Kalesi, Diyarbakır-Mardin kara yolunun üzerinde yer almakta olup, Roma İmparatorluğu döneminde askeri yerleşim olarak kullanılmıştır. Kazı ve restorasyon çalışmaları, 2014 yılında Prof. Dr. Aytaç Coşkun’un liderliğinde başlamıştır. Bu kale, tarihi boyunca Asur Dönemi'ne kadar uzanan köklü geçmişiyle dikkat çekmektedir. Pers döneminde yol güvenliği sağlamak amacıyla kullanıldığı bilinen bu yerleşim, Parth, Geç Hellenistik ve Erken Roma Dönemlerinde de aktif olarak varlığını sürdürmüştür. MS 3. yüzyılda, Severuslar döneminde büyük bir askeri yerleşim inşa edilmiş ve bu yapı, Anastasios I ve Justinianos I dönemlerinde onarılarak mevcut halini almıştır. 639 yılına kadar kesintisiz kullanılan bu yer, günümüzde yerli ve yabancı turistlerin ilgisini çekmektedir. Dünyanın en iyi korunmuş askeri yerleşim alanlarından biri olarak kabul edilen Zerzevan Kalesi'nde, Mithras Kutsal Alanı da tespit edilmiştir.
Askeri yerleşim, 1,200 metre uzunluğunda ve 15-18 metre yüksekliğinde surlarla çevrilidir. İçerisinde, 24 metre yüksekliğinde gözetleme ve savunma kulesi, kilise, yönetim binası ve diğer mimari kalıntılar yer almaktadır. Ayrıca, konutların bulunduğu alanda su sarnıçları, yeraltı kiliseleri ve kutsal yapılar bulunmaktadır. Yerleşimin çevresinde, su sağlayan kanallar ve nekropol alanında kaya mezarları da mevcuttur. Zerzevan Kalesi, hem yer üstü hem de büyük bir yer altı şehrini barındırmaktadır.
Zerzevan Kalesi, 2020 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne alınmış ve asıl liste için çalışmalar devam etmektedir. Yılda ortalama 400 bin ziyaretçi ağırlayan bu tarihi yapı, bayramda yağışlı havaya rağmen 13 bin kişi tarafından ziyaret edilmiştir. Kazı alanında çalışan 35 kadın, tarihi eserleri gün yüzüne çıkarmak için çaba göstermektedir.
Kazı Başkanı Prof. Dr. Aytaç Coşkun, bu yıl İŞKUR’un "İş Gücü Uyum Projesi" kapsamında 35 kadının Zerzevan Kalesi’nde çalıştığını belirtti. Bu kadınların köylerden geldiğini ifade eden Coşkun, projenin kadın istihdamı açısından önemli olduğunu vurguladı. Aynı zamanda, kazı çalışmalarının en hassas noktasında yer aldıklarını ve bu alanların arkeolojik bulgular açısından kritik olduğunu dile getirdi. Coşkun, kadınların bu çalışmalara katılarak hem ekonomik katkı sağladıklarını hem de tarihe ışık tuttuklarını belirtti.
Önümüzdeki yıllarda ziyaretçi sayısının artması bekleniyor. Prof. Dr. Coşkun, bu yıl 700 bin ziyaretçi beklediklerini, bu sayının giderek artacağını ve en az 1 milyona ulaşacağını öngördüğünü ifade etti. Bayram sürecinde yoğun yağışa rağmen Zerzevan Kalesi’nin birçok tur programında yer aldığını ve Türkiye’nin dört bir yanından ziyaretçi çektiğini vurguladı.
Kazı ekibindeki kadınlardan Eylem Atan, bu işin kendileri için büyük bir fırsat olduğunu belirtti. Ailelerine katkıda bulunmanın mutluluk verici olduğunu ifade eden Atan, kazı çalışmalarının tarihi açıdan önemini anladıklarını ve bu süreçte yaşadıkları heyecanı paylaştı. Kadınların detaycı ve meraklı olduğunu belirten Atan, kazı çalışmalarında aktif olarak yer aldıklarını dile getirdi.
