Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Eğitim Fakültesi Türkçe ve Sosyal Bilimler Bölümü'nde görevli Prof. Dr. Osman Kubilay Gül tarafından yapılan çalışma, Birleşik Krallık Ulusal Arşivleri'nde yer alan Ekim 1917 tarihli "Panturancılık Hareketi" başlıklı gizli istihbarat raporunu derinlemesine incelemektedir. CAB 24/33/82 referans numarasıyla kaydedilen bu rapor, Birinci Dünya Savaşı'nın kritik bir döneminde hazırlanmış olup, Osmanlı Devleti ve Türkistan'daki Türk milliyetçiliği ile Pantürkizm hareketine dair önemli değerlendirmeler içermektedir. Raporun yazıldığı dönemde, Bolşevik Devrimi'nin gerçekleştiği ve İngiltere'nin Bağdat'ı ele geçirdiği, ayrıca Amerika Birleşik Devletleri'nin İtilaf Devletleri safında savaşa katıldığı göz önünde bulundurulmaktadır.
Raporun Detayları ve Analizleri
Rapor, Türkçe konuşan nüfusların coğrafi dağılımı, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin ideolojik yaklaşımları, siyasi uygulamaları ile Panislamizm ve Pantürkizm arasındaki ilişkiyi kapsamlı bir şekilde incelemektedir. Ayrıca, Osmanlı Devleti'nin Arap ve Ermeni nüfuslara yönelik politikaları ile Bolşevik Devrimi sonrasında Orta Asya'daki Türk nüfusların geleceğine ilişkin öngörüler de raporun önemli bileşenlerindendir. Çalışma, raporun yalnızca içerdiği bilgiler bakımından değil, aynı zamanda hazırlandığı siyasi ve jeopolitik şartlar açısından da ele alındığını vurgulamaktadır. İngiltere'nin emperyal çıkarlarının istihbarat söylemine nasıl yansıdığı da eleştirel bir perspektifle incelenmiştir.
Yapay ve Avrupa Kaynaklı Bir Yaklaşım
Raporun, Türk milliyetçiliğini yapay ve büyük ölçüde Avrupa kaynaklı bir hareket olarak değerlendirdiği, ayrıca Ermeni meselesini stratejik bir bakış açısıyla ele aldığı belirtilmektedir. Araştırma, 1917 tarihli istihbarat raporunun tarihî değeri ve sınırlılıklarını sistematik belge eleştirisi yöntemiyle ortaya koymaya çalışmaktadır. Bu çalışma, savaş dönemi istihbaratı, milliyetçilik ve emperyal strateji konularındaki tarih yazımı tartışmalarına katkı sağladığı ifade edilmektedir.
Önemli Bir Kaynak
Prof. Dr. Osman Kubilay Gül, raporun bir arşiv çalışması esnasında keşfedildiğini belirterek, "İngiliz arşivlerinde 1917 yılına ait 'Pantürkizm' adlı bir rapor olduğunu fark ettik. Bu rapor dijital ortamda bulunmuyordu. İngiliz arşivleriyle irtibata geçtik ve belli bir ücret karşılığında raporu temin etmeyi kabul ettiler. Bu raporun Pantürkizm açısından önemli bir kaynak olduğunu düşünmekteyiz" ifadesini kullanmıştır. Gül, raporun analizini yaparken, bunun yanlı bir belge olduğunu göz önünde bulundurarak tarafsız bir yaklaşım benimsediklerini de vurgulamıştır.
Dijitalleşme ve Erişim Kolaylığı
Gül, arşivlerin dijitalleşmesinin önemine değinerek, "Arşivler artık dijitalleşti. Bu sayede belgeleri daha hızlı ve kolay bir şekilde erişim sağlamak mümkün hale geldi" şeklinde konuşmuştur. Çalışmalarının, Pantürkizme dair önemli bir belgeyi gün yüzüne çıkardığını ve bu belgenin daha önce kimse tarafından incelenmediğini belirtmiştir. Raporun, Osmanlı Devleti ile Britanya arasındaki ilişkileri ışığında önemli bir katkı sağladığı ifade edilmektedir.
İleriye Dönük Çalışmalar
İlerleyen süreçte, 1944 yılına ait başka bir raporun da inceleneceği bilgisi verilmiştir. Bu rapor, modern Türkiye Cumhuriyeti’nin bulunduğu bir dönemde yazılmıştır ve İkinci Dünya Savaşı sırasında Türkiye ile İngiltere arasındaki ilişkileri değerlendirmektedir. Bu bağlamda, raporların Pantürkizm konusundaki tartışmalara katkı sağlaması hedeflenmektedir.
