Trabzon’un Ortahisar ilçesine bağlı Pazarkapı Mahallesi’nde, 2020 yılında yıkılan Kadınlar Hali Pazarı'nın altında yer alan antik rıhtım yapısı, yürütülen arkeolojik kazılar sırasında ortaya çıktı. Pazaryeri inşaatının revize edilmesiyle başlatılan çalışmalarda, yapının tarihinin M.Ö. birinci yüzyıl ile M.S. birinci yüzyıl arasında olduğu belirlendi. 2024 yılı itibarıyla kazı çalışmalarının hız kazandığı alanda, rıhtımın tarih boyunca Roma, Bizans, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerine ev sahipliği yaptığı tespit edildi. Lokal kazılar çerçevesinde, duvar yapısının aşağı doğru devam ettiği ve ana duvara dik konumda yeni duvarların bulunduğu belirlenmiştir.
Kazı alanında yaklaşık 8 metre derinliğe inildiğinde, çok sayıda arkeolojik buluntuya ulaşıldı. Dönemsel olarak ciddi tahribatlara uğramış olan duvarlarda, geçmişte dökülen çimentolar sökülerek özgün yapıya zarar vermeyen restorasyon teknikleri uygulanmaktadır. Güçlendirme çalışmalarının ardından örümler tamamlanmakta ve derz işlemleri yapılmaktadır. Duvarın içindeki harçlı yapının bozulmasıyla oluşan boşluklu alanlara, hidrolik kireç esaslı enjeksiyon malzemesi ile enjeksiyon imalatı gerçekleştirilmektedir.
Kazılar sırasında, ön bölümde bulunan ve Kırım yapımı olduğu belirlenen bir kandil, Trabzon’un Kırım ile olan ticari ilişkilerini belgeleyen önemli bir buluntu olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca, Bizans dönemine ait çanak ve çömlek parçaları da gün yüzüne çıkarıldı. Bu buluntular, Trabzon’un ticari geçmişinin milattan öncesine uzandığını somut verilerle ortaya koymaktadır. Yaklaşık 2 metre kalınlığında ve 135 metre uzunluğunda olduğu belirlenen rıhtım duvarında, biri kemerli olmak üzere iki kapıya ait izler bulunmuştur. Kapılardan birinin daha eski bir döneme ait olduğu değerlendirilirken, dere limanının işlevi ve kullanım sürecine ilişkin arkeolojik çalışmalar sürmektedir.
Yürütülen çalışmalarda, Kuzgundere Deresi’ne bağlı olduğu belirlenen yapının dünyada bilinen üç dere limanından biri olduğu tespit edilmiştir. Bu durum, antik dönemde Trabzon’da sadece deniz ticaretinin değil, dere ve iç limanlar üzerinden yürütülen ticari faaliyetlerin de önemli bir yere sahip olduğunu ortaya koymaktadır.
Çalışmalar hakkında bilgi veren İnşaat Mühendisi Beyza Nur Yılmaz, dere limanının dört uygarlık gördüğünü belirterek, "Bu liman Kadınlar Pazarı inşaatında kazı yapılırken ortaya çıkıyor. Limanın ortaya çıkmasıyla proje revize edildi. Yapılan çalışmalarda buranın bir dere limanı olduğu belirleniyor ve tarihi M.Ö. birinci yüzyıl ile M.S. birinci yüzyıl arasında başlıyor. Burası Roma, Bizans, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemini kapsıyor. Kimsenin bu duvar ve limandan haberi yoktu. 2024 yılında burada restorasyon çalışması başladı. Normalde kazıları bu kadar genişletmeyecektik ancak lokal kazılar sonucunda duvarın aşağıya doğru devam ettiğini gördük. Danışman hocalarımızın önderliğinde kazıların ilerletilmesine karar verildi. Bu çalışma, hem duvarın su alıp hasar görmesini engelledi hem de yeni duvarların varlığının keşfedilmesine vesile oldu. Kazılar esnasında birçok buluntuya da rastladık. Müze denetiminde buluntular incelemeye alındı." dedi.
Yılmaz, "Zemini bulana kadar iniyoruz. Tabii ki duvar dönemsel olarak birçok tahribata uğramış. Çimento bu tarz duvarlara zarar veriyor. Çimentolu olan imalatları kaldırıyoruz. Kaldırdıktan sonra güçlendirme yapıyoruz. Dış örgüsünden sonra derzlerini yapıyoruz. Bu işlemlerden sonra duvarın iç kısımlarına hidrolik kireç esaslı enjeksiyon imalatı yapıyoruz. Böylece duvarın içindeki bütün boşluklar doluyor ve duvar kendini daha çok tutuyor ve sağlamlaşıyor. Bu imalat akabinde de kurulla birlikte capping yapmaya karar verdik. Capping, duvarın en son aşaması olup üst kısmına yağmur suyu, toz, kir girmesini ve içindeki imalatları bozmasını engellemektedir." şeklinde konuştu.
Yılmaz, arkeolojik kazılarda Kırım yapımı bir kandil bulunduğunu belirterek, "Bu buluntu, Trabzon’un Kırım ile olan ticaretini belgelemektedir. Trabzon’un ticaretinin milattan önceye dayandığını elimizdeki buluntularla görmüş oluyoruz. Bizans yapımı çanak ve çömlekler de mevcut. Duvar 2 metre kalınlığında ve uzunluğu 135 metredir. Duvarda yapılan sökümler ve temizliklerin ardından içine güçlendirmeler yapılmaktadır. Duvarda kilit şeklinde örümler yapıyoruz ki hem eski hem yeni duvar birbirini tutsun. Enjeksiyon yöntemiyle duvar kompakt bir hale gelmiş olmaktadır. Kazıların ilk zamanlarında kemerli dar bir kapı görünüyordu. Kazılar devam ettikçe iki kapı olduğunu düşündüğümüz yapılar olduğunu gördük. Biri kemerli, diğeri ise daha eski döneme ait izleri olan bir açıklık. Zamanla kullanımları değiştiği için içleri örülmüş ve kapatılmış. Malzeme alışverişi için kullanılan büyük kapılar olduğunu düşünüyoruz. Duvar her dönem, nasıl kullanılmak isteniyorsa ona göre şekillendirilmiştir. Kazılarda en alt seviyelerde duvara dik yapılar bulduk. Aslında duvara dik duvarlar bulduk. O duvarların da dükkan veya depolama alanları olduğunu düşünüyoruz. Sonradan onları da yıkmışlar. Sadece kalıntıları kalmıştır." ifadelerini kullandı.
